Niedźwiedź w kulturze człowieka

Od rodzimego niedźwiedzia brunatnego, przez pogodną pandę wielką, po niedźwiedzia polarnego – największego lądowego drapieżnika. Rodzina niedźwiedziowatych zamieszkuje obie Ameryki, Arktykę oraz Eurazję. Dla wielu ludzi to poczciwe misie, dla innych – chodzące maszyny do zabijania.

Jaką rolę zajmuje niedźwiedź w kulturze człowieka? Jak się okazuje, co kraj, to obyczaj – i zupełnie inne postrzeganie tych wielkich drapieżników.

Niedźwiedzie należą do drapieżników, ale poza niedźwiedziem polarnym – który z racji środowiska życia żywi się wyłącznie mięsem – odżywiają się głównie owocami i innymi częściami roślin. Mimo to są uzbrojone w potężne pazury i pokaźne kły, co w połączeniu z ich ogromną masą sprawia, że mogą zagrażać życiu człowieka. Niech nie zwiedzie nas ich powolny, nieco ociężały chód – potrafią osiągać prędkość nawet 60 km/h, a do tego mają świetnie wyczulony węch.

Niedźwiedź w polskiej kulturze i tradycji

Dla starożytnych Greków niedźwiedź był symbolem budzącej się wiosny, a w Katalonii do dziś w tłusty czwartek lub w święto Matki Boskiej Gromnicznej uroczyście obchodzi się koniec zimowego snu niedźwiedzi. W Polsce niedźwiedzie – w przeciwieństwie do wilków – są dobrze postrzegane przez większość społeczeństwa.

Nie sposób tu nie wspomnieć o Wojtku – syryjskim niedźwiedziu brunatnym, żołnierzu i kapralu, który brał udział w bitwie o Monte Cassino. Wojtek bardzo zżył się ze swoimi kolegami z armii – razem z nimi nosił pociski, pił piwo, a nawet palił papierosy. Zasłużył na własną sypialnię, ale że był bardzo towarzyski, często w nocy przytulał się do śpiących żołnierzy. Uwielbiał też jeździć w szoferce wojskowych ciężarówek, a jego ulubionym zajęciem były zapasy z żołnierzami – może dlatego, że niemal zawsze wygrywał.

Po wojnie Wojtek trafił do ZOO w Edynburgu, gdzie często odwiedzali go przyjaciele z pola bitwy. Niestety nie udało się sprowadzić go do Polski – zmarł na obczyźnie.

Nosił pociski, pił piwo i wygrywał zapasy z żołnierzami = Wojtek, niedźwiedzi kapral spod Monte Cassino.

Inną wojskową maskotką była biała niedźwiedzica Baśka Murmańska. Została przygarnięta w północnej Rosji i przyjęta do baonu murmańczyków – oswojona i wytresowana bawiła się z dziećmi żołnierzy, a nawet naśladowała krok marszowy. Podczas defilady w 1919 roku w Warszawie stanęła na dwóch łapach i zasalutowała samemu Józefowi Piłsudskiemu, po czym podała mu łapę na przywitanie.

Niestety los nie był dla niej tak łaskawy jak dla Wojtka. Podczas kąpieli w Wiśle pod Modlinem zerwała się z łańcucha i przepłynęła do wsi po drugiej stronie rzeki, gdzie została zakłuta widłami przez przerażonych jej widokiem miejscowych. Zanim żołnierze przeprawili się przez rzekę, z niedźwiedzicy zdzierano już skórę. Wypchana zdobiła Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie jeszcze jakiś czas po II wojnie światowej, po czym ślad po niej zaginął.

Zagrożenie czy tylko wizerunek?

Wszyscy znamy białego misia na Krupówkach, z którym każdy chce sobie zrobić zdjęcie. I niestety zbyt pozytywny obraz niedźwiedzi w ludzkiej świadomości może prowadzić do fatalnych skutków – wielu ludzi, spotykając niedźwiedzia na szlaku, chce się z nim sfotografować. A to dzikie i ogromne zwierzę, więc skutki mogą być tragiczne.

Najczęściej do ataków dochodzi, gdy niespodziewanie wejdziemy zwierzęciu w drogę albo spotkamy matkę z młodymi – to właśnie samice z młodymi odpowiadają za ok. 70% śmiertelnych ataków niedźwiedzi na ludzi. Niedźwiedzie unikają kontaktu z człowiekiem i nie traktują go jako źródła pożywienia – do ataków dochodzi głównie podczas przypadkowych spotkań, coraz częściej sprowokowanych nieodpowiedzialnym zachowaniem ludzi: dokarmianiem, złym zabezpieczaniem śmietników i obozowisk.

W celu przeciwdziałania takim sytuacjom WWF Polska prowadzi kampanię „Nie mów do mnie misiu”, uczulającą społeczeństwo na zagrożenie, jakie bliskie spotkania niosą dla obu stron. W Stanach i Kanadzie inwestuje się z kolei w zabezpieczenia typu „bear proof” – pojemniki na żywność odporne na niedźwiedzie, a nawet takie z przynętą uwalniającą gaz pieprzowy, by oduczyć zwierzęta kojarzenia śmietników z łatwym posiłkiem.

Na szlaku najlepiej podróżować w grupie 6 lub więcej osób i mieć przy sobie gaz pieprzowy lub broń z gumowymi nabojami. I wbrew temu, co wpaja się nam od dziecka – w królestwie niedźwiedzi najlepiej być głośno: rozmawiać, śpiewać, słuchać radia. Dzięki temu nie zaskoczymy zwierzęcia, a ono najpewniej oddali się, zanim nas zobaczy.

Ok. 70% śmiertelnych ataków = samice niedźwiedzi broniące młodych.

Skąd wziął się pluszowy miś?

Od Teddy’ego Roosevelta! Prezydent USA odmówił zastrzelenia małego niedźwiadka, który utknął na drzewie podczas polowania. Od tego wydarzenia Ameryka, a później cały świat, oszaleli na punkcie pluszowych misiów. Jednak w przeciwieństwie do dość pozytywnego nastawienia do wilków, niedźwiedzie w Stanach Zjednoczonych budzą prawdziwy postrach – z wyjątkiem Alaski i północnych krańców Kanady, gdzie prym wiodą niedźwiedzie polarne, a w konflikt z człowiekiem wchodzą głównie grizzly i niedźwiedzie czarne.

Uratowany niedźwiadek na drzewie = początek światowej mody na pluszowego misia.

Najbardziej niebezpieczne są samice z młodymi. Od 2000 roku niedźwiedzie brunatne atakowały ludzi głównie w Rosji, Słowenii oraz Bośni i Hercegowinie, a w Rumunii notuje się nawet 20 ataków rocznie – to właśnie niedźwiedzie brunatne odpowiadają za aż 90% przypadków śmiertelnych.

Niedźwiedź czarny – cieplejszy wizerunek

Niedźwiedź czarny cieszy się nieco cieplejszym wizerunkiem. Pierwotni mieszkańcy Ameryki wierzyli, że te niedźwiedzie są wcieleniem Wielkiego Ducha (podczas gdy grizzly miał być wcieleniem Złego Ducha). Jest maskotką Służby Leśnej Stanów Zjednoczonych oraz uniwersytetów w Maine i Baylor.

Ten gatunek nie budzi tak silnego postrachu jak grizzly, choć zdarzają się ataki na ludzi – między rokiem 1900 a 1980 odnotowano 23 śmiertelne ataki. Napotykając człowieka, niedźwiedzie czarne częściej pozorują atak, wydają głośne odgłosy i uderzają łapą w ziemię, by odgonić potencjalnego wroga, niż rzeczywiście atakują. Ogólnie notuje się więcej ataków niedźwiedzi czarnych niż grizzly, ale wynika to z ich liczebności i rozpowszechnienia, a nie z większej agresji.

Niedźwiedzie w Azji – walka o przetrwanie

Jak przedstawia się sytuacja niedźwiedzi w Azji? Niestety różowo nie jest – a wszystko przez wiarę w magiczne właściwości różnych części ciała tych zwierząt. W przeciwieństwie do społeczeństw Europy, Ameryk i Rosji, społeczeństwa azjatyckie od wieków traktują niedźwiedzie nie jako wroga publicznego, lecz jako wielkie dobrodziejstwo, z którego można w pełni czerpać. Mimo zakazów, kar za kłusownictwo i rozwoju medycyny, do dziś niedźwiedzie są zabijane w celach kulinarnych, dla medycyny ludowej czy na trofea myśliwskie.

Na poprawę swojej sytuacji doczekała się panda wielka, która stała się maskotką Chin – to jedyne zwierzę na świecie, za którego zabicie grozi kara śmierci. Inne gatunki azjatyckie wciąż walczą o swój byt, dopóki zapewnia im go czarny rynek. Miejmy nadzieję, że wiara w magiczne właściwości części ciał zwierząt wkrótce się skończy, a te piękne zwierzęta doczekają się lepszego losu.

Jedyne zwierzę, za którego zabicie grozi kara śmierci = panda wielka, maskotka Chin.

Niedźwiedź w kulturze – najczęściej zadawane pytania

Poznaj pozostałe wpisy z cyklu „Wizerunek zwierząt w kulturze człowieka”