Wilk w kulturze człowieka

Drugi co do wielkości drapieżnik w Polsce od wieków budził w społeczeństwie niepokój i wrogość, a kontrowersje wokół niego wciąż są aktualne. Sprawdź, jak ukształtował się mroczny wizerunek wilka w europejskiej kulturze – i dlaczego wcale nie musi być on w pełni zasłużony.

„Zły wilk” – wizerunek w bajkach, legendach i wierzeniach

W kulturze wciąż pokutuje wizerunek złego wilka: bajka o Czerwonym Kapturku, o trzech świnkach, o wilku i koźlątkach, w końcu legendy o wilkołakach. W Biblii wilk zostaje przyrównany do wcielenia diabła, w pogańskich wierzeniach karę banicji nazywano wilczymi imionami, a wilkołactwo było karą za złe czyny lub przekleństwem.

Skąd wzięła się niechęć do wilków?

Pasterze i myśliwi potrafili opowiadać o wilkach niestworzone historie – o tym, że zabijają dla czystej przyjemności, o wilkach porywających małe dzieci, czy wielkich watahach czyhających w leśnej głuszy na zabłąkanych wędrowców. Niechęć do wilków w dużej mierze wynika z tego, że występują one w biednych rejonach, gdzie ludzie żyją wyłącznie z hodowli bydła i owiec. Wilki zabijają, by jeść, a swoje ofiary zjadają praktycznie w całości, resztki zostawiając padlinożercom i mniejszym drapieżnikom.

Niestety, jak u wielu innych drapieżników – np. rysi, tchórzy czy kun – u wilków występuje zjawisko zwane „surplus killing”, w wolnym tłumaczeniu „nadmierne zabijanie”. Polega ono na tym, że drapieżnik zabija więcej ofiar, niż może zjeść jednorazowo, atakując wszystko, co się rusza w jego zasięgu. Zjawisko to występuje bardzo rzadko i obserwuje się je głównie wtedy, gdy ofiary mają ograniczone możliwości ucieczki – a więc zwierzęta hodowlane w zagrodach czy kury w kurnikach. Straty mogą obejmować całe stada, a takiej ilości zwierzyny drapieżniki nie są w stanie przejeść.

We Francji w 2004 roku 140 owiec zostało zabitych podczas jednego ataku wilków! Stąd przez wiele lat wilki były na tych terenach skutecznie tępione.

Innym problemem są ataki wilków na psy domowe – najczęściej zjawisko to występuje w Skandynawii, co stanowi kolejny powód braku sympatii społeczeństwa dla kuzynów psa.

Ataki wilków na ludzi – fakty i statystyki

Po II wojnie światowej w Europie zanotowano 5 przypadków osób zabitych przez wilki. W Indiach zagrożenie stwarzane przez wilki bywa znacznie poważniejsze – w 1996 roku tylko w jednej z prowincji zanotowano 76 ataków wilków na dzieci, w tym 50 śmiertelnych. Wilki zazwyczaj unikają ludzi, jednak w tym przypadku zostały całkowicie pozbawione swojej naturalnej bazy pokarmowej i zaczęły traktować ludzi jako naturalne ofiary, zwłaszcza że biedna ludność była pozbawiona broni palnej, która mogłaby zniechęcić drapieżniki do nawiedzania ludzkich osad.

Ostatni znany przypadek śmiertelnego ataku wilka na człowieka zanotowano w 2009 roku w Gruzji. Osobniki atakujące ludzi to przeważnie osobniki chore na wściekliznę lub mieszańce wilków z psami.

Najwięcej przypadków ataków zdarzało się w historii podczas konfliktów zbrojnych, zwłaszcza w okresie zimy. Ze statystyk wynika, że 80% atakowanych to dzieci, w drugiej kolejności kobiety, co dowodzi wysokiej precyzji w selekcji ofiar.

Kiedy wilk bywa dobrym symbolem

Nie wszędzie jednak wilk cieszy się złą sławą. Wilczyca w Rzymie wykarmiła mitycznych założycieli miasta – Remusa i Romulusa, rodzina wilków przygarnęła młodego Mowgliego z „Księgi dżungli”, a turyści odwiedzający Stany Zjednoczone utrzymują, że podczas swoich wędrówek często głaskali napotkane wilki. Populacje z Nowego Świata uważane są za łagodniejsze – ataki na ludzi zdarzają się tam niezwykle rzadko. Próbuje się to tłumaczyć powszechną dostępnością broni palnej, dzięki której wilki na przestrzeni lat mogły utrwalić „ostrożne” zachowanie wobec ludzi.

W kulturach animistycznych podziwiano cechy wilka. Wilcze kły pełniły rolę amuletów, a wilcze skóry przywdziewali szamani podczas obrzędów. W chrześcijaństwie wilk został oczyszczony ze złej sławy podczas kazania św. Franciszka. Mongołowie i część ludów tureckich uważają wilka za swojego mitycznego przodka – zwierzę to występuje na godle Czeczenów i Gagauzów. Japończycy z kolei uważają wilki za przyjaciół i strażników gór. Adam Mickiewicz pisał o legendzie o żelaznym wilku, który we śnie księcia Giedymina wyznaczył mu miejsce założenia Wilna.

Od tępienia do ochrony – wilk w Europie i Ameryce

Negatywny stosunek Europejczyków do wilków został przeniesiony do Stanów Zjednoczonych, gdzie również zaczęto je tępić. Przed końcem XIX wieku zarówno w Europie, jak i w Stanach Zjednoczonych wilki zostały niemal całkowicie wytrzebione. Na szczęście badania ekologiczne przeprowadzone w XX wieku rzuciły nowe światło na ich ogromnie ważną rolę w ekosystemie i wilki zaczęły być postrzegane w lepszym świetle. W wielu krajach, m.in. w Polsce, Niemczech i Czechach, zostały objęte ochroną, a w Stanach Zjednoczonych polowania na wilki zakazano w 48 stanach. Podjęto się również ich reintrodukcji, czyli przywracania na obszary pierwotnego występowania.

Niestety polowania na wilka wciąż się zdarzają – prowadzi się je w celach sportowych i dla cennych futer. Dozwolony jest również odstrzał osobników zagrażających ludziom.

Wilk w kulturze – najczęściej zadawane pytania

Poznaj pozostałe wpisy z cyklu „Wizerunek zwierząt w kulturze człowieka”