Kura w kulturze człowieka

Współcześnie kury kojarzą się z udkami, skrzydełkami i piersiami – ewentualnie z jajkami, które nam dają. Tymczasem kura w kulturze człowieka nie zawsze miała tak jednoznaczny wizerunek. Jej postrzeganie w różnych kulturach bywało diametralnie różne, choć ostatecznie na całym świecie sprowadziła się do tej samej roli: źródła pożywienia i jajek.

Historia kury jest dwukrotnie dłuższa niż chrześcijaństwo – została udomowiona już przed 4 tysiącami lat, w Azji, gdzie żył przodek wszystkich dzisiejszych kur: kur bankiwa. Jego samice znosiły od 10 do 15 jajek rocznie – nasze współczesne nioski wyselekcjonowano do wydajności rzędu 200–300 jajek rocznie, czyli ok. 20 razy więcej!

Długa historia udomowienia

Za jedną z pierwszych ras kur można uznać kurę jedwabistą, którą ze swej podróży do Chin i Mongolii wspominał Marco Polo. W średniowiecznej Europie pokazywano ją na targach jako ciekawostkę, opisując jako krzyżówkę kury z królikiem (odmiany białe) lub kury z kotem (odmiany czarne). Traktowano ją jak świętość – trzymano przy klasztorach, a jej mięso spożywano rytualnie. Pióra, grzebień i pazury uznawano za panaceum na liczne choroby. Co ciekawe, kury te mają czarną krew i aż 6 palców u nóg (nasze przydomowe kury mają 3 palce z przodu i 1 z tyłu), a ich pióra przypominają nitki, więc ptaki te wcale nie latają.

Wśród Brytyjczyków krążą legendy o kurze olbrzymiej – być może niebezpodstawne, bo w południowo-wschodniej Azji występowały naprawdę duże rasy, jak brahmaputra i kochin, czy potężne bojowniki, jak asil i bojowniki malajskie.

Z wczesnoegipskich czasów pochodzą wzmianki o ptaku domowym, który „codziennie znosi jajko”, a w grobowcu Tutanchamona znaleziono symbole odnoszące się do koguta budzącego rano słońce. W podobnym czasie kura pojawiła się w całym basenie Morza Śródziemnego, w większości regionów Azji oraz na Wyspach Japońskich – początkowo jako zwierzę święte, a walki kogutów odgrywały ważną rolę w obrządkach religijnych. Kogut zdobił nawet monetę księcia Pendżabu wybitą ok. 300 lat p.n.e. Tysiąc lat p.n.e. w wielu regionach Azji obowiązywał surowy zakaz jedzenia kur – wolno było za to spożywać ich jaja.

W Europie kury znano od XV–XVI w. p.n.e., a w Polsce hodowano je już przed naszą erą, jak wskazują wykopaliska w Biskupinie.

200–300 jajek rocznie zamiast 10–15 = wynik tysięcy lat selekcji od dzikiego kura bankiwa.

Kogut w wierzeniach Słowian

Na terenach słowiańskich, gdzie mitologia i przesądy miały duże znaczenie, czarny kogut symbolizował zło. Kłobuk był demonem przybierającym postać koguta – z jednej strony uosabiał zło, z drugiej pomnażał majątek domostwa (prawdopodobnie kosztem dobrobytu sąsiadów) i potrafił odnaleźć zaginionego domownika. Inną jego nazwą był Poroniec – z jego istnieniem wiązało się tabu dotyczące ciąży i połogu.

Słowianie poświęcali pióra, grzebień, krew, kości i wnętrzności koguta bóstwom urodzaju i płodności, by wyprosić obronę przed zarazą, przyspieszyć nadejście wiosny i pobudzić wegetację roślin. Koguty grzebano też pod fundamentami budynków, by chroniły je przed złymi mocami – do dziś w wielu miejscach można zobaczyć metalowe koguty na dzwonnicach, mające zapewnić powodzenie na przyszłość. Nie sposób przy tym nie wspomnieć o Panu Twardowskim, który w polskiej legendzie jeździł na wielkim kogucie.

Koguta składano też w ofierze podczas ceremonii uśmierzania wiatrów i szkwałów, a czarnego – by odpędzić zwykłą burzę. Kogut ofiarny wykorzystywany był również do stawiania wróżb.

Zło i pomyślność jednocześnie = Kłobuk, słowiański demon w postaci koguta.

Kogut w mitologii Greków i innych kultur

Grecy widzieli w kogucie ptaka Heliosa i jego potomków, ponieważ swym pianiem zwiastował poranek. Jako witający wschód słońca, poświęcony był bóstwom słonecznym – Mitrze i Apollinowi. Arystoteles wielokrotnie przywoływał symbol koguta, a najbardziej waleczne koguty Grecy poświęcali bogom – Sokrates ofiarował walecznego koguta bogowi Asklepiosowi, boskiemu uzdrowicielowi.

Skojarzenia koguta ze słońcem czasem rozszerzano o związek z ogniem i błyskawicą – stąd kogut pojawił się w hinduskiej Aweście jako atrybut boga ognia Ahuramazdy. Ognistoczerwony grzebień i połyskujące pióra uczyniły z niego symbol płomieni i pożaru – po polsku wciąż mówi się o „czerwonym kurze” jako o ogniu trawiącym zabudowania.

Kogut w chrześcijaństwie i walki kogutów

W chrześcijaństwie kogut symbolizuje zmartwychwstanie i powrót Chrystusa w Dniu Sądu Ostatecznego, ale jest też symbolem niestałości, tchórzostwa i zdrady – tej, jakiej dopuścił się św. Piotr, zapierając się Jezusa, zanim kogut zapiał po raz trzeci.

Stary zwyczaj walk kogutów jest dziś w wielu krajach zakazany, ale wciąż kwitnie w regionach Azji, Ameryki Południowej i Afryki. Co ciekawe, ten okrutny zwyczaj długo przetrwał też na Wyspach Brytyjskich, a pogoń za stworzeniem idealnego koguta bojowego przyczyniła się pośrednio do powstania współczesnych brojlerów.

Współczesność: drób rzeźny

Współczesna historia kur nie jest już tak barwna – można ją sprowadzić do dwóch słów: drób rzeźny. Nawet nioski kończą kiedyś w rzeźni, by ich miejsce mogły zająć niewyeksploatowane jeszcze młódki. Jeszcze do początku lat 90. XX wieku uważano, że kurczaki nie odczuwają bólu – dopiero w 1997 roku prawnie uznano kury za istoty czujące, i od tego czasu warunki ich hodowli powoli się poprawiają.

Współcześnie wyróżnia się blisko 80 ras kur, podzielonych na kategorie według ich zastosowania dla człowieka: kury nieśne, kury mięsne, kury ogólnoużytkowe oraz kury amatorskie (ozdobne).

Od świętego ptaka bogów do „drobiu rzeźnego” – dopiero w 1997 roku uznanego prawnie za istotę czującą.

Kura w kulturze – najczęściej zadawane pytania

Poznaj pozostałe wpisy z cyklu „Wizerunek zwierząt w kulturze człowieka”