Latawce, dmuchawce, mlecz

Żółty kwiat dominujący na łąkach, który po pewnym czasie przekształca się w biały, kulisty puszek, który można zdmuchnąć w cztery strony świata. Wszyscy znają tego „mlecza” i ten „dmuchawiec”. Z tym, że ta powszechnie wszystkim znana roślina to nie mlecz zwyczajny, ale mniszek pospolity, roślina wykorzystywana przez zielarzy i rzadziej przez kucharzy. A mlecz? Też jest żółtym kwiatem, który przekształca się w biały puch. I na szczęście, podobnie jak mniszek, jest jadalny!

Mniszek pospolity (Taraxacum officinale)

Mniszek pospolity, zwany też lekarskim, jest jedną z najpowszechniejszych polskich roślin i ta powszechność uplasowała go u wszystkich działkowiczów, ogrodników i posiadaczy pól uprawnych w randze chwastów nad chwastami. Ten, kto miał z mniszkiem do czynienia, wie, jak trudno usunąć go z gleby tak, aby wyszedł z korzeniem, a nie urwał się tuż przy gruncie. Dla wszystkich niedoświadczonych rada: jeśli chcecie skutecznie usunąć mniszka, musicie podważyć korzeń nożykiem lub innym narzędziem i okręcić łodygę.

Chwast, który leczy

Miano chwastu jest jednak bardzo krzywdzące dla mniszka, bo jest to roślina, którą można stosować zarówno w kuchni, jak i w apteczce. Niestety, pęd życia i powszechnie dostępne apteki sprawiły, że nie patrzymy na otaczającą nas przyrodę jak na skarbiec cudownych medykamentów i smakowitych rarytasów, ale często jak na jakieś zielsko, które powoduje alergię i swędzenie skóry, a na dodatek wabi drażniące nas owady. Wielka szkoda! Z działań leczniczych mniszka wymienię zaledwie kilka: pobudza czynności wątroby, ułatwia trawienie, usuwa z organizmu nadmiar jonów sodu i potasu, obniża poziom glukozy we krwi we wczesnej cukrzycy, a nawet ma działanie przeciwnowotworowe. Kwiaty powinno zbierać się na przełomie kwietnia i maja, korzeń można zbierać cały rok, przy czym najlepiej w okresie od września do kwietnia, a liście w maju. Dawniej mniszek służył jako pożywienie w przypadku głodu lub na dworach, gdzie jadano go wzorem Francuzów. Z mniszka można zrobić sałatkę, wino, słodki syrop do wyrobu chleba i ciast, a nawet wzbogacić smak kawy zbożowej.

Jak działa „dmuchawiec”?

Nocą i w pochmurne dni (jak na zdjęciu poniżej) koszyczki zamykają się, gdy jest słonecznie i ciepło – otwierają się, by wabić pszczoły, motyle i muchy, które przenoszą pyłek z kwiatu na kwiatek. Rosyjska kultura ludowa zawiera przysłowie mówiące, że gdy mniszek zwija swój koszyczek, zbiera się na deszcz.

Koszyczek to nic innego jak kwiatostan mniszka, czyli zespół drobnych kwiatków. Po owinięciu koszyczek zamyka się, aby ponownie otworzyć się, tworząc piękny puch kielichowy. Kwiatki przekształcają się w nasiona na białych nitkach zaopatrzonych w latawiec. Wystarczy dmuchnąć i nasz dmuchawiec rozlatuje się na setki pojedynczych latawców, które szybują wraz z wiatrem i w ten sposób się rozprzestrzeniają.

Skąd wzięła się nazwa „mlecz”?

A skąd mylna nazwa „mlecz”? Być może od występującego w łodydze soku mlecznego. Pamiętam z dzieciństwa nasze „podboje kulinarne” okolicznych łąk. Nie raz, nie dwa wysysałyśmy mleczko z łodyżek, ale za każdym razem mleczko smakowało tak samo, czyli źle. Nie jest to może smak, po którym wykrzywia się twarz, ale moich kubków smakowych sok mleczny z mniszka nie wziął szturmem. Całe szczęście, bo jest toksyczny i może powodować m.in. choroby skórne.

Nazwa rodzajowa mniszka pochodzi natomiast od skojarzenia dna koszyczka po zdmuchnięciu owoców z nagą głową mnicha, zwaną tonsurą. Nazwa rodzajowa Taraxacum oznacza roślinę o gorzkim smaku lub grecką nazwę zapalenia oczu, na którą mniszek miał być stosowany. Nazwa gatunkowa officinale oznacza roślinę leczniczą. Zwyczajowych i nieaktualnych już nazw mniszka naliczyłam aż 52! Te z ciekawszych to lwi ząb (nazwa zwyczajowa we Francji i Anglii), buława hetmańska, gołębi groch, popia główka czy świni pysk.

Mniszek i mlecz – najczęściej zadawane pytania

Poznaj pozostałe wpisy z cyklu „Przyrodnicze podobieństwa”